بهداشت روان چيست؟

روان شناسي علم تحقيق در رفتار موجودات زنده و به ويژه در تفكر ، احساس و رفتار بشر است . به همين دليل  روان شناسان از چندي پيش علاقه شديدي نسبت به مشكلات عملي كه براي افراد بشر پيش مي آيد و راه حل هايي كه مي توان براي آنها پيشنهاد داد پيدا كرده اند . منظور روان شناسي ، علاوه بر پيشرفت علمي و صنعتي ، بهبود بخشيدن به زندگي انسان نيز هست.

سلامت را دو نوع مي توان تعريف نمود . طبق تعريف منفي سلامت عبارت است از فقدان بيماري و طبق تعريف مثبت ، سلامت با ارتقاء (promotion) بهداشت مرتبط مي شود . حتي در افراد سالم سلامت سطوح مختلفي دارد . بهداشت روان  نيز چيزي فراتر از فقدان يا نبود بيماري رواني است . بُعد مثبت  بهداشت روان كه سازمان بهداشت جهاني نيز روي آن تكيه دارد ، در تعريف سلامتي لحاظ شده است : « سلامتي يك حالت رفاه جسمي ، رواني و اجتماعي است نه فقط فقدان بيماري و يا ناتواني» . سازمان بهداشت جهاني همچنين تأكيد مي كند كه هيچ يك از موارد فوق بر ديگري برتري ندارد.

مفهوم سلامت روان شامل آسايش ذهني ، احساس خود توانمندي، خود مختاري ،كفايت ، درك ، همبستگي  بين نسلي و شناخت توانايي خود در محقق ساختن ظرفيت هاي عقلي و هيجاني خويش است . به گونه اي ديگر مي توان گفت : بهداشت روان حالتي از رفاه است كه در آن فرد توانايي هايش را باز مي شناسد و قادر است با استرس هاي معمول زندگي  مدارا كند ، از نظر شغلي مفيد و سازنده باشد ، براي اجتماع خود نقشي ايفا كند و با ديگران مشاركت و همكاري داشته باشد . سلامت روان شامل افزايش توانايي هاي افراد و جامعه و قادر سازي آنها به دستيابي به اهداف مورد نظر  مي باشد . بهداشت روان به همه مربوط مي شود نه فقط كساني كه از بيماري رواني رنج مي برند . عدم سازش و وجود اختلالات رفتاري در جوامع انساني بسيار مشهود و فراوان است . در هر طبقه و صنفي و در هر گروه و جمعي اشخاص مشكل دار زندگي مي كنند.  بنابر اين در مورد همه افراد اعم از كارگر ، دانش پژوه ، پزشك ، مهندس ،كشاورز ، استاد دانشگاه و غيره خطر ابتلا به ناراحتي رواني وجود دارد . به عبارت ديگر ،‌هيچ فرد انساني در برابر امراض مصونيت ندارد . البته دانستن اين كه هر شخصي  ممكن است گرفتار ناراحتي رواني شود به خودي خود كافي نيست، زيرا بهداشت رواني تنها منحصر به تشريح علل اختلالات رفتار نيست ، بلكه هدف اصلي آن پيشگيري از وقوع ناراحتي ها است .پيشگيري به معناي وسيع آن عبارت است از به وجود آوردن عواملي كه مكمل زندگي سالم و طبيعي است ، به علاوه ي درمان اختلالات جزئي رفتار به منظور جلوگيري از وقوع بيماري هاي شديد رواني . پيشگيري از اختلالات رواني مبتني بر اصول بهداشت عمومي است و هدف آن كاهش بروز ، طول مدت و ناتواني ماندگار اختلالات رواني است و به انواع پيشگيري سطح اول، دوم و سوم تقسيم مي شود .

پيشگيري سطح اول :

هدف از پيشگيري سطح اول جلوگيري از بروز بيماري يا اختلال و در نتيجه كاهش ميزان بروز ( نسبت موارد جديد به جمعيت در دوره زماني معين ) است . اين هدف در بهداشت عمومي به كمك حذف عوامل مسبب ، كاهش عوامل خطر ساز ، تقويت ميزبان و جلوگيري از سرايت بيماري محقق مي شود . در برخي از  بيماري هاي جسمي ، شناسايي و تغيير يك يا چند عامل فوق انقلابي در مراقبت هاي بهداشتي ايجاد كرده است كه به عنوان مثال مي توان از حذف تقريبي بسياري از بيماري هاي عفوني و كاهش برخي از انواع سرطان ، بيماري قلبي و بيماري هاي ريوي نام برد.

نمونه اي از برنامه پيشگيري سطح اول در بهداشت رواني كه به وسيله اداره سلامت روان وزارت بهداشت اجرا مي شود پيشگيري اوليه از خودكشي است كه ميزان بروز مرگ ناشي از خودكشي را در 4شهر ايلام ، اسلام آباد غرب ، كاشان و  و ساوجبلاغ  پايين  آورده و در حال حاضر اين برنامه به شهرهاي بيشتري گسترش يافته است .

 پيشگيري سطح دوم :

پيشگيري سطح دوم تعريف عبارت است از شناسايي زودرس و درمان سريع بيماري يا اختلال به منظور كاهش شيوع اختلال( نسبت موارد موجود در جمعيت در معرض خطر طي يك دوره زماني معين ) از طريق كوتاه كردن مدت آن . نمونه هايي از برنامه هاي پيشگيري سطح دوم كه در ايران در حال اجرا است عبارت اند از :

1-طرح ادغام بهداشت روان در شبكه روستايي كه در حال حاضر 80% جمعيت روستايي ايران را پوشش داده است و بهورزان آموزش ديده اند كه بيماريابي  بيماران روانپزشكي و ارجاع به پزشك عمومي آموزش ديده را انجام دهند.

2- تقويت و گسترش طرح ايجاد مراكز بهداشت روان جامعه نگر و مراقبت در منزل در شهرها

در يك مقياس وسيع تر كار اكثر روانپزشكان و ساير متخصصين بهداشت رواني در قالب برنامه پيشگيري ثانويه قرار دارد. برخي از اين برنامه ها از جمله تأسيس مراكز بهداشت روان جامعه نگر از برنامه هاي در دست اجراي اداره سلامت روان وزارت بهداشت مي باشد و در بعضي از استان هاي كشور به صورت پيش طرح در حال اجرا است.

پيشگيري سطح سوم ( توان بخشي)

هدف از اين نوع پيشگيري كاهش شيوع نقايص و ناتواني هاي باقي مانده ناشي از بيماري يا اختلال است . در مورد اختلالات رواني ، اين نوع پيشگيري افراد دچار بيماري مزمن را قادر مي سازد تا به عالي ترين سطح ممكن عملكرد خود دست يابند. ايجاد مراكز مناسب جهت بازتواني بيماران رواني ( غير از مراكز نگهداري ) و حمايت از خانواده هاي آنان مي تواند در اين زمينه راهگشا باشد . ستاد ساماندهي بيماران مزمن رواني در سازمان بهزيستي در حال تغيير رويكرد مراكز خود در اين جهت مي باشد .

ارتقاء بهداشت  (Health promotion)

ارتقاء بهداشت فرايندي است كه مردم را قادر مي سازد تا كنترل بيشتري بر سلامت شان داشته باشند و آن را از وضعيت كنوني بهتر كنند. بنابراين ارتقاء به بالا بردن كيفيت زندگي و ايجاد فرصت هايي براي سالم تر زيستن تأكيد دارد نه فقط تخفيف و كاهش علايم بيماري. عوامل رواني اجتماعي مانند تغذيه مناسب ، ورزش كافي ، عدم مصرف سيگار و الكل و اجتناب از رفتارهاي پر خطر جنسي بر سطح سلامتي در زندگي تأثير مثبت مي گذارد . بسياري از فعاليت هاي ارتقاء سلامت از طريق تغييرات ساختاري در جامعه اتفاق مي افتد كه نياز به همكاري بين بخشي بين سيستم هاي اجتماعي دارد.

 

منابع :

1-     بهداشت رواني نوشته دكتر سعيد شاملو

2-     سلامت روان كاربردي براي پزشكان عمومي و پزشكان خانواده نوشته دكتر محمد تقي ياسمي و همكاران

 

 

تاریخ آخرین بروزرسانی   :  1394-3-24 13:48        برو بالای صفحه نسخه قابل چاپ